श्रीदुर्गासप्तशती — अष्टमोऽध्यायः

ऋषिरुवाच ॥१॥

ṛṣiruvāca ||1||

चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते ।
बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वरः ॥२॥

caṇḍe ca nihate daitye muṇḍe ca vinipātite | bahuleṣu ca sainyeṣu kṣayiteṣvasureśvaraḥ ||2||

ततः कोपपराधीनचेताः शुम्भः प्रतापवान् ।
उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह ॥३॥

tataḥ kopaparādhīnacetāḥ śumbhaḥ pratāpavān | udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha ||3||

अद्य सर्वबलैर्दैत्याः षडशीतिरुदायुधाः ।
कम्बूनां चतुरशीतिर्निर्यान्तु स्वबलैर्वृताः ॥४॥

adya sarvabalairdaityāḥ ṣaḍaśītirudāyudhāḥ | kambūnāṃ caturaśītirniryāntu svabalairvṛtāḥ ||4||

कोटिवीर्याणि पञ्चाशदसुराणां कुलानि वै ।
शतं कुलानि धौम्राणां निर्गच्छन्तु ममाज्ञया ॥५॥

koṭivīryāṇi pañcāśadasurāṇāṃ kulāni vai | śataṃ kulāni dhaumrāṇāṃ nirgacchantu mamājñayā ||5||

कालका दौर्हृदा मौर्याः कालकेयास्तथासुराः ।
युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम ॥६॥

kālakā daurhṛdā mauryāḥ kālakeyāstathāsurāḥ | yuddhāya sajjā niryāntu ājñayā tvaritā mama ||6||

इत्याज्ञाप्यासुरपतिः शुम्भो भैरवशासनः ।
निर्जगाम महासैन्यसहस्रैर्बहुभिर्वृतः ॥७॥

ityājñāpyāsurapatiḥ śumbho bhairavaśāsanaḥ | nirjagāma mahāsainyasahasrairbahubhirvṛtaḥ ||7||

आयान्तं चण्डिका दृष्ट्वा तत्सैन्यमतिभीषणम् ।
ज्यास्वनैः पूरयामास धरणीगगनान्तरम् ॥८॥

āyāntaṃ caṇḍikā dṛṣṭvā tatsainyamatibhīṣaṇam | jyāsvanaiḥ pūrayāmāsa dharaṇīgaganāntaram ||8||

ततः सिंहो महानादमतीव कृतवान् नृप ।
घण्टास्वनेन तान्नादमम्बिका चोपबृंहयत् ॥९॥

tataḥ siṃho mahānādamatīva kṛtavān nṛpa | ghaṇṭāsvanena tānnādamambikā copabṛṃhayat ||9||

धनुर्ज्यासिंहघण्टानां नादापूरितदिङ्मुखा ।
निनादैर्भीषणैः काली जिग्ये विस्तारितानना ॥१०॥

dhanurjyāsiṃhaghaṇṭānāṃ nādāpūritadiṅmukhā | ninādairbhīṣaṇaiḥ kālī jigye vistāritānanā ||10||

तं निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम् ।
देवी सिंहस्तथा काली सरोषैः परिवारिताः ॥११॥

taṃ ninādamupaśrutya daityasainyaiścaturdiśam | devī siṃhastathā kālī saroṣaiḥ parivāritāḥ ||11||

एतस्मिन्नन्तरे भूप विनाशाय सुरद्विषाम् ।
भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः ॥१२॥

etasminnantare bhūpa vināśāya suradviṣām | bhavāyāmarasiṃhānāmativīryabalānvitāḥ ||12||

ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः ।
शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः ॥१३॥

brahmeśaguhaviṣṇūnāṃ tathendrasya ca śaktayaḥ | śarīrebhyo viniṣkramya tadrūpaiścaṇḍikāṃ yayuḥ ||13||

यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणवाहनम् ।
तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान् योद्धुमाययौ ॥१४॥

yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam | tadvadeva hi tacchaktirasurān yoddhumāyayau ||14||

हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः ।
आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीत्यभिधीयते ॥१५॥

haṃsayuktavimānāgre sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ | āyātā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇītyabhidhīyate ||15||

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी ।
महाहिवलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा ॥१६॥

māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī | mahāhivalayā prāptā candrarekhāvibhūṣaṇā ||16||

कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना ।
योद्धुमभ्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी ॥१७॥

kaumārī śaktihastā ca mayūravaravāhanā | yoddhumabhyāyayau daityānambikā guharūpiṇī ||17||

तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता ।
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ ॥१८॥

tathaiva vaiṣṇavī śaktirgaruḍopari saṃsthitā | śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgahastābhyupāyayau ||18||

यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः ।
शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम् ॥१९॥

yajñavārāhamatulaṃ rūpaṃ yā bibhrato hareḥ | śaktiḥ sāpyāyayau tatra vārāhīṃ bibhratī tanum ||19||

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः ।
प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः ॥२०॥

nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ | prāptā tatra saṭākṣepakṣiptanakṣatrasaṃhatiḥ ||20||

वज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता ।
प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा ॥२१॥

vajrahastā tathaivaindrī gajarājopari sthitā | prāptā sahasranayanā yathā śakrastathaiva sā ||21||

ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः ।
हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याऽऽह चण्डिकाम् ॥२२॥

tataḥ parivṛtastābhirīśāno devaśaktibhiḥ | hanyantāmasurāḥ śīghraṃ mama prītyā''ha caṇḍikām ||22||

ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा ।
चण्डिकाशक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी ॥२३॥

tato devīśarīrāttu viniṣkrāntātibhīṣaṇā | caṇḍikāśaktiratyugrā śivāśataninādinī ||23||

सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता ।
दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ॥२४॥

sā cāha dhūmrajaṭilamīśānamaparājitā | dūta tvaṃ gaccha bhagavan pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||24||

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च दानवावतिगर्वितौ ।
ये चान्ये दानवास्तत्र युद्धाय समुपस्थिताः ॥२५॥

brūhi śumbhaṃ niśumbhaṃ ca dānavāvatigarvitau | ye cānye dānavāstatra yuddhāya samupasthitāḥ ||25||

त्रैलोक्यमिन्द्रो लभतां देवाः सन्तु हविर्भुजः ।
यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ ॥२६॥

trailokyamindro labhatāṃ devāḥ santu havirbhujaḥ | yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha ||26||

बलावलेपादथ चेद्भवन्तो युद्धकाङ्क्षिणः ।
तदागच्छत तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः ॥२७॥

balāvalepādatha cedbhavanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ | tadāgacchata tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ ||27||

यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम् ।
शिवदूतीति लोकेऽस्मिंस्ततः सा ख्यातिमागता ॥२८॥

yato niyukto dautyena tayā devyā śivaḥ svayam | śivadūtīti loke'smiṃstataḥ sā khyātimāgatā ||28||

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शर्वाख्यातं महासुराः ।
अमर्षापूरिता जग्मुर्यत्र कात्यायनी स्थिता ॥२९॥

te'pi śrutvā vaco devyāḥ śarvākhyātaṃ mahāsurāḥ | amarṣāpūritā jagmuryatra kātyāyanī sthitā ||29||

ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ।
ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारयः ॥३०॥

tataḥ prathamamevāgre śaraśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ | vavarṣuruddhatāmarṣāstāṃ devīmamarārayaḥ ||30||

सा च तान् प्रहितान् बाणाञ्छूलशक्तिपरश्वधान् ।
चिच्छेद लीलयाऽऽध्मातधनुर्मुक्तैर्महेषुभिः ॥३१॥

sā ca tān prahitān bāṇāñchūlaśaktiparaśvadhān | ciccheda līlayā''dhmātadhanurmuktairmaheṣubhiḥ ||31||

तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान् ।
खट्वाङ्गपोथितांश्चारीन् कुर्वती व्यचरत्तदा ॥३२॥

tasyāgratastathā kālī śūlapātavidāritān | khaṭvāṅgapothitāṃścārīn kurvatī vyacarattadā ||32||

कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यान् हतौजसः ।
ब्रह्माणी चाकरोच्छत्रून् येन येन स्म धावति ॥३३॥

kamaṇḍalujalākṣepahatavīryān hataujasaḥ | brahmāṇī cākarocchatrūn yena yena sma dhāvati ||33||

माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी ।
दैत्यान् जघान कौमारी तथा शक्त्यातिकोपना ॥३४॥

māheśvarī triśūlena tathā cakreṇa vaiṣṇavī | daityān jaghāna kaumārī tathā śaktyātikopanā ||34||

ऐन्द्रीकुलिशपातेन शतशो दैत्यदानवाः ।
पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यां रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥३५॥

aindrīkuliśapātena śataśo daityadānavāḥ | peturvidāritāḥ pṛthvyāṃ rudhiraughapravarṣiṇaḥ ||35||

तुण्डप्रहारविध्वस्ता दंष्ट्राग्रक्षतवक्षसः ।
वाराहमूर्त्या न्यपतंश्चक्रेण च विदारिताः ॥३६॥

tuṇḍaprahāravidhvastā daṃṣṭrāgrakṣatavakṣasaḥ | vārāhamūrtyā nyapataṃścakreṇa ca vidāritāḥ ||36||

नखैर्विदारितांश्चान्यान् भक्षयन्ती महासुरान् ।
नारसिंही चचाराजौ नादापूर्णदिगम्बरा ॥३७॥

nakhairvidāritāṃścānyān bhakṣayantī mahāsurān | nārasiṃhī cacārājau nādāpūrṇadigambarā ||37||

चण्डाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदूषिताः ।
पेतुः पृथिव्यां पतितांस्तांश्चखादाथ सा तदा ॥३८॥

caṇḍāṭṭahāsairasurāḥ śivadūtyabhidūṣitāḥ | petuḥ pṛthivyāṃ patitāṃstāṃścakhādātha sā tadā ||38||

इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान् ।
दृष्ट्वाऽभ्युपायैर्विविधैर्नेशुर्देवारिसैनिकाः ॥३९॥

iti mātṛgaṇaṃ kruddhaṃ mardayantaṃ mahāsurān | dṛṣṭvā'bhyupāyairvividhairneśurdevārisainikāḥ ||39||

पलायनपरान् दृष्ट्वा दैत्यान् मातृगणार्दितान् ।
योद्धुमभ्याययौ क्रुद्धो रक्तबीजो महासुरः ॥४०॥

palāyanaparān dṛṣṭvā daityān mātṛgaṇārditān | yoddhumabhyāyayau kruddho raktabījo mahāsuraḥ ||40||

रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः ।
समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणो महासुरः ॥४१॥

raktabinduryadā bhūmau patatyasya śarīrataḥ | samutpatati medinyāṃ tatpramāṇo mahāsuraḥ ||41||

युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुरः ।
ततश्चैन्द्री स्ववज्रेण रक्तबीजमताडयत् ॥४२॥

yuyudhe sa gadāpāṇirindraśaktyā mahāsuraḥ | tataścaindrī svavajreṇa raktabījamatāḍayat ||42||

कुलिशेनाहतस्याशु बहु सुस्राव शोणितम् ।
समुत्तस्थुस्ततो योधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ॥४३॥

kuliśenāhatasyāśu bahu susrāva śoṇitam | samuttasthustato yodhāstadrūpāstatparākramāḥ ||43||

यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दवः ।
तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः ॥४४॥

yāvantaḥ patitāstasya śarīrādraktabindavaḥ | tāvantaḥ puruṣā jātāstadvīryabalavikramāḥ ||44||

ते चापि युयुधुस्तत्र पुरुषा रक्तसम्भवाः ।
समं मातृभिरत्युग्रशस्त्रपातातिभीषणम् ॥४५॥

te cāpi yuyudhustatra puruṣā raktasambhavāḥ | samaṃ mātṛbhiratyugraśastrapātātibhīṣaṇam ||45||

पुनश्च वज्रपातेन क्षतमस्य शिरो यदा ।
ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः ॥४६॥

punaśca vajrapātena kṣatamasya śiro yadā | vavāha raktaṃ puruṣāstato jātāḥ sahasraśaḥ ||46||

वैष्णवी समरे चैनं चक्रेणाभिजघान ह ।
गदया ताडयामास ऐन्द्री तमसुरेश्वरम् ॥४७॥

vaiṣṇavī samare cainaṃ cakreṇābhijaghāna ha | gadayā tāḍayāmāsa aindrī tamasureśvaram ||47||

वैष्णवीचक्रभिन्नस्य रुधिरस्रावसम्भवैः ।
सहस्रशो जगद्व्याप्तं तत्प्रमाणैर्महासुरैः ॥४८॥

vaiṣṇavīcakrabhinnasya rudhirasrāvasambhavaiḥ | sahasraśo jagadvyāptaṃ tatpramāṇairmahāsuraiḥ ||48||

शक्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना ।
माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम् ॥४९॥

śaktyā jaghāna kaumārī vārāhī ca tathāsinā | māheśvarī triśūlena raktabījaṃ mahāsuram ||49||

स चापि गदया दैत्यः सर्वा एवाहनत् पृथक् ।
मातॄः कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुरः ॥५०॥

sa cāpi gadayā daityaḥ sarvā evāhanat pṛthak | mātṝḥ kopasamāviṣṭo raktabījo mahāsuraḥ ||50||

तस्याहतस्य बहुधा शक्तिशूलादिभिर्भुवि ।
पपात यो वै रक्तौघस्तेनासञ्छतशोऽसुराः ॥५१॥

tasyāhatasya bahudhā śaktiśūlādibhirbhuvi | papāta yo vai raktaughastenāsañchataśo'surāḥ ||51||

तैश्चासुरासृक्सम्भूतैरसुरैः सकलं जगत् ।
व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम् ॥५२॥

taiścāsurāsṛksambhūtairasuraiḥ sakalaṃ jagat | vyāptamāsīttato devā bhayamājagmuruttamam ||52||

तान् विषण्णान् सुरान् दृष्ट्वा चण्डिका प्राह सत्वरा ।
उवाच कालीं चामुण्डे विस्तीर्णं वदनं कुरु ॥५३॥

tān viṣaṇṇān surān dṛṣṭvā caṇḍikā prāha satvarā | uvāca kālīṃ cāmuṇḍe vistīrṇaṃ vadanaṃ kuru ||53||

मच्छस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबिन्दून् महासुरान् ।
रक्तबिन्दोः प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना ॥५४॥

macchastrapātasambhūtān raktabindūn mahāsurān | raktabindoḥ pratīccha tvaṃ vaktreṇānena veginā ||54||

भक्षयन्ती चर रणे तदुत्पन्नान् महासुरान् ।
एवमेष क्षयं दैत्यः क्षीणरक्तो गमिष्यति ॥५५॥

bhakṣayantī cara raṇe tadutpannān mahāsurān | evameṣa kṣayaṃ daityaḥ kṣīṇarakto gamiṣyati ||55||

भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरे ।
इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम् ॥५६॥

bhakṣyamāṇāstvayā cogrā na cotpatsyanti cāpare | ityuktvā tāṃ tato devī śūlenābhijaghāna tam ||56||

मुखेन काली जगृहे रक्तबीजस्य शोणितम् ॥५७॥

mukhena kālī jagṛhe raktabījasya śoṇitam ||57||

ततोऽसावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम् ।
न चास्या वेदनां चक्रे गदापातोऽल्पिकामपि ॥५८॥

tato'sāvājaghānātha gadayā tatra caṇḍikām | na cāsyā vedanāṃ cakre gadāpāto'lpikāmapi ||58||

तस्याहतस्य देहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् ।
यतस्ततस्तद्वक्त्रेण चामुण्डा सम्प्रतीच्छति ॥५९॥

tasyāhatasya dehāttu bahu susrāva śoṇitam | yatastatastadvaktreṇa cāmuṇḍā sampratīcchati ||59||

मुखे समुद्गता येऽस्या रक्तपातान्महासुराः ।
तांश्चखादाथ चामुण्डा पपौ तस्य च शोणितम् ॥६०॥

mukhe samudgatā ye'syā raktapātānmahāsurāḥ | tāṃścakhādātha cāmuṇḍā papau tasya ca śoṇitam ||60||

देवी शूलेन वज्रेण बाणैरसिभिरृष्टिभिः ।
जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम् ॥६१॥

devī śūlena vajreṇa bāṇairasibhirṛṣṭibhiḥ | jaghāna raktabījaṃ taṃ cāmuṇḍāpītaśoṇitam ||61||

स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसङ्घसमाहतः ।
नीरक्तश्च महीपाल रक्तबीजो महासुरः ॥६२॥

sa papāta mahīpṛṣṭhe śastrasaṅghasamāhataḥ | nīraktaśca mahīpāla raktabījo mahāsuraḥ ||62||

ततस्ते हर्षमतुलमवापुस्त्रिदशा नृप ।
तेषां मातृगणो जातो ननर्तासृङ्मदोद्धतः ॥६३॥

tataste harṣamatulamavāpustridaśā nṛpa | teṣāṃ mātṛgaṇo jāto nanartāsṛṅmadoddhataḥ ||63||

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
रक्तबीजवधो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥८॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye raktabījavadho nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||